خاك آن زيستند و در دورانهاى آسايش و سختى ، يكسان با مصريان مشاركت داشتند . . . هزاران تن از ارباب قلم و انديشه به قاهره روى كردند تا در پايه‌گزارى تمدنى پيشرفته و جهانى سهيم باشند . . . برخى از خلفاى فاطمى موفق شدند درياى مديترانه را به درياچه‌اى فاطمى تبديل كنند و بر جزائر آن مسلط شوند و با دولتهاى اروپايى روابط اقتصادى مستحكمى برقرار نمايند . [ بديهى است كه ] مبادلات اقتصادى از وسائل مبادلهء انديشه است . فاطميون همچنين ، نفوذشان را به سرزمينهاى شام و حجاز و نقاط ديگر جهان اسلام گسترش دادند . آنان روابط خارجىشان را اعم از دوستانه و خصمانه ، داشتند و همهء اينها در حيات فكرى تأثير خود را داشت ، بلكه همهء اين عوامل در عصر فاطمى در انديشهء جهانى تأثير گذار بود و ديگر يك انديشهء داخلى و منطقه‌اى نبود . خلفاء فاطمى به نهضت فكرى اهميت مىدادند . بسيارى از آنان بهره‌هاى عظيمى از علم و فرهنگ داشتند ، و به مؤسسات آموزشى و فكرى توجه مىكردند ، تا [ آن‌جا كه ] قصرهاى آنان به مراكز انديشه و فرهنگ تبديل گشت و در آن ، كتابخانه‌هاى عظيمى پديد آمد كه با صرف مال و تلاش ، كتابهاى آنها را از سراسر جهان ، جمع‌آورى مىكردند ؛ [ بدين‌گونه ] « قاهره » كعبهء دانشمندان و ادباء و فقها شد ، و « ألأزهر » به منارهء علم و فرهنگ تبديل گشت . اختلافات دينى در حيات فكرى اثر گذارد ، و بسيارى از اهل سنت ، به مخاطر زندگى سياسى پشت كرده به علم و انديشه رو كردند . اهل ذمه نيز در عصر فاطمى نيروى تازه‌اى گرفتند . آنان نيز با ورود به صحنه‌هاى سياسى و ادارى به ايفاى نقش پرداختند و روابط بين المللى و رويكردهاى جهانى بار ديگر منجر به احياى حيات فكرى در شهر اسكندريه شد . . . خلاصهء كلام اين‌كه ، انديشه در عصر فاطمى ، [ در ] مرحله‌اى مهم و ويژه